RMC301 - Phần 6: Phân tích diễn ngôn

Đáp án đúng: "Multimodal critical discourse analysis involves dealing with complex texts in a critical manner". Multimodal discourse analysis (phân tích diễn ngôn đa phương thức) xem xét cách chữ, hình ảnh, âm thanh, màu sắc và bố cục cùng tạo nghĩa trong một văn bản phức hợp như quảng cáo hay bài đăng mạng xã hội. Khi thêm chữ critical (phê phán), nhà nghiên cứu không dừng ở mô tả mà truy xem các phương thức đó phục vụ hệ tư tưởng, quyền lực và lợi ích của ai, đúng tinh thần critical discourse analysis. "Multimodal critical discourse analysis tends to be descriptive" là đặc điểm của phân tích diễn ngôn đa phương thức thông thường, nên đó là chỗ hai hướng khác nhau chứ không phải nét riêng của hướng phê phán. "Multimodal critical discourse analysis doesn’t deal with ideological aspects of discourse." nói ngược bản chất, vì soi các khía cạnh ý thức hệ của diễn ngôn là việc trung tâm của hướng phê phán. "Multimodal critical discourse analysis and multimodal discourse analysis are the same." mâu thuẫn với chính câu hỏi, vốn đòi tìm điểm phân biệt giữa hai hướng.

Đáp án đúng: "Deliberate impression.". Trong phân tích tu từ và diễn ngôn, mỗi từ là một lựa chọn giữa nhiều từ có thể dùng, và người viết chọn từ để tạo ra một ấn tượng có chủ đích nơi người đọc; ví dụ gọi cùng một nhóm người là "freedom fighters" (chiến sĩ tự do) hay "rebels" (phiến quân) sẽ dẫn người đọc tới hai thái độ khác nhau, nên nhà nghiên cứu phải hỏi vì sao từ này được chọn chứ không phải từ khác. "Political arrangement" là cấu trúc quyền lực trong xã hội, có thể là bối cảnh của việc chọn từ nhưng không phải thứ mà từng từ tạo ra. "Cultural text" là cả một tác phẩm như bài báo, bộ phim, mẫu quảng cáo, tức là đơn vị lớn hơn một từ. "Common sense" (lẽ thường) là điều hệ tư tưởng muốn đạt được ở cấp xã hội qua lặp lại lâu dài, một từ đơn lẻ không tự tạo ra lẽ thường.

Đáp án đúng: "Linguistic". Phân tích diễn ngôn (discourse analysis) chú ý tới chính ngôn ngữ: từ ngữ được chọn, cấu trúc câu, ẩn dụ, cách gọi tên chủ thể, qua đó hệ tư tưởng được biểu đạt và hợp thức hoá. Trong khi các nhà khoa học xã hội khác hỏi văn bản chứa tư tưởng gì, nhà phân tích diễn ngôn hỏi tư tưởng ấy được nói ra bằng ngôn ngữ như thế nào, chẳng hạn một bản tin gọi người biểu tình là "đám đông quá khích" hay "người dân". Phương án "Logical" sai vì trọng tâm không phải tính chặt chẽ suy luận của hệ tư tưởng. Phương án "Social" gần với hướng tiếp cận của các nhà khoa học xã hội nói chung, đúng là thứ câu hỏi đang đặt đối lập với phân tích diễn ngôn. Phương án "Powerful" mô tả quyền lực mà hệ tư tưởng có thể mang lại, một chủ đề phân tích diễn ngôn phê phán quan tâm, nhưng không phải tên loại nội dung mà phương pháp này khảo sát.

Đáp án đúng: "By examining how language use on social media platforms constructs identities and shapes social interactions". Critical discourse analysis (phân tích diễn ngôn phê phán) xem ngôn ngữ là hành động xã hội gắn với quyền lực và hệ tư tưởng. Áp vào mạng xã hội, nó soi cách bài đăng, bình luận, hashtag dựng nên bản sắc, ví dụ hình mẫu người thành đạt trên LinkedIn, và định hình quan hệ giữa các nhóm: ai được lên tiếng, ai bị gạt ra, ai bị gán nhãn. "By focusing on the number of likes and shares a post receives" là phép đếm tương tác thuộc phân tích số liệu hay content analysis định lượng, không đi vào nghĩa của ngôn từ. "By analyzing the design and layout of social media platforms" là việc của nghiên cứu thiết kế giao diện và trải nghiệm người dùng. "By analyzing the demographic distribution of social media users" là nghiên cứu nhân khẩu học, thường làm bằng khảo sát hay số liệu nền tảng, không phân tích diễn ngôn.

Đáp án đúng: "critical discourse analysis". Critical discourse analysis (phân tích diễn ngôn phê phán) không chỉ mô tả ngôn ngữ được dùng thế nào mà còn hỏi ngôn ngữ ấy tái tạo quyền lực, hệ tư tưởng và bất bình đẳng ra sao, ví dụ cách báo chí gọi người nhập cư bằng từ ngữ gắn với tội phạm. "discourse analysis" là tên gọi chung cho việc nghiên cứu ngôn ngữ trong ngữ cảnh sử dụng; nó bao trùm cả hướng phê phán nhưng tự nó không nhấn vào chiều xã hội, hệ tư tưởng và chính trị. "descriptive form of discourse analysis" là hướng mô tả cấu trúc và cách vận hành của diễn ngôn, đối lập với hướng phê phán chứ không làm nổi bật chiều chính trị. "political analysis" là phân tích chính trị nói chung, thuộc khoa học chính trị, không phải một cách tiếp cận trong nghiên cứu diễn ngôn và cũng không bao gồm chiều xã hội, hệ tư tưởng.

Đáp án đúng: "semiotics". Multimodal discourse analysis (phân tích diễn ngôn đa phương thức) xem xét cách nhiều phương thức như chữ, hình ảnh, màu sắc, bố cục cùng tạo nghĩa, và khi làm việc với hình ảnh, phương pháp nền tảng là semiotics (ký hiệu học), tức coi mỗi yếu tố hình ảnh là một ký hiệu gồm cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo truyền thống Saussure và Peirce. "narrative analysis" (phân tích tự sự) tập trung vào cấu trúc câu chuyện và trình tự sự kiện, phù hợp với phim hay truyện hơn là phương pháp gốc để đọc hình ảnh. "taking photos" chỉ là thao tác thu thập dữ liệu, không phải phương pháp phân tích. "ideological criticism" (phê bình hệ tư tưởng) có thể được áp dụng sau khi đã giải mã ký hiệu để xem hình ảnh phục vụ quyền lực nào, nhưng nó dựa trên kết quả đọc ký hiệu chứ không phải phương pháp cơ bản.

Đáp án đúng: "Examining the social, ideological, and political dimensions of discourse". Theo Cameron và Panović, critical discourse analysis (phân tích diễn ngôn phê phán) không coi diễn ngôn chỉ là chuỗi câu chữ mà là thực hành xã hội; trọng tâm của nó là chỉ ra cách ngôn ngữ trong tin tức, phát ngôn chính trị hay quảng cáo tái tạo hoặc thách thức quan hệ quyền lực, hệ tư tưởng và bất bình đẳng, ví dụ cách một tờ báo chọn từ để mô tả người nhập cư. "Analyzing language use in literature" thuộc về phê bình văn học và tu từ học văn chương. "Studying linguistic patterns in spoken communication" là mục tiêu của phân tích hội thoại hay ngôn ngữ học mô tả, chưa có chiều phê phán về quyền lực. "Exploring the syntactic structures of written texts" là việc của cú pháp học, tập trung vào cấu trúc câu chứ không vào bối cảnh xã hội và hệ tư tưởng.

Đáp án đúng: "multimodal discourse analysis". Phân tích diễn ngôn đa phương thức (multimodal discourse analysis) là hướng mở rộng phân tích diễn ngôn ra ngoài chữ viết, xem xét cùng lúc nhiều phương thức tạo nghĩa như chữ, hình ảnh, màu sắc, bố cục, âm thanh và cách chúng phối hợp với nhau, rất hợp với quảng cáo, áp phích hay bài đăng mạng xã hội. Phương án "critical discourse analysis" là phân tích diễn ngôn phê phán, tập trung vào quan hệ giữa ngôn ngữ, quyền lực và hệ tư tưởng; tên gọi này không chỉ việc xử lý văn bản kết hợp chữ với hình. Phương án "written discourse analysis" chỉ xét phần chữ viết nên bỏ sót hình ảnh. Phương án "text discourse analysis" không phải thuật ngữ dành cho văn bản đa phương thức, nó chỉ nhấn vào văn bản mà không nói tới sự kết hợp giữa chữ và hình.

Đáp án đúng: "Both talk and oral communication and written language and written texts". Theo Arthur Asa Berger, discourse analysis (phân tích diễn ngôn) nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng thực tế, tức cách con người dùng ngôn ngữ để tạo nghĩa và thực hiện hành động xã hội, và đối tượng của nó bao gồm cả lời nói lẫn chữ viết, từ một cuộc phỏng vấn trên truyền hình tới một bài báo hay một mẩu quảng cáo in. Chọn riêng "talk and oral communication" là sai vì bỏ mất mảng văn bản viết, vốn chiếm phần lớn chất liệu trong nghiên cứu truyền thông như báo chí, quảng cáo. Chọn riêng "written language and written texts" cũng sai vì loại bỏ hội thoại và giao tiếp bằng lời, đối tượng quen thuộc của phân tích hội thoại. "Neither talk and oral communication nor written language and written texts" sai vì nó phủ nhận cả hai, trong khi ngôn ngữ nói và viết chính là chất liệu cốt lõi của phân tích diễn ngôn.

Đáp án đúng: "All of the above". Teun A. van Dijk xem diễn ngôn là một sự kiện giao tiếp có ba chiều chính, và phân tích diễn ngôn phải xét đồng thời cả ba. "Language use" (việc sử dụng ngôn ngữ) là chiều thứ nhất: diễn ngôn là ngôn ngữ được dùng trong thực tế, không phải hệ thống ngữ pháp trừu tượng. "The communication of beliefs (cognition)" là chiều nhận thức: qua diễn ngôn con người truyền đạt ý tưởng, niềm tin, quan điểm, ví dụ một bản tin truyền đi cách nhìn về người nhập cư. "Interaction in social situations." là chiều xã hội: diễn ngôn luôn diễn ra như một tương tác giữa người với người trong bối cảnh cụ thể, như một cuộc phỏng vấn hay cuộc tranh luận trên truyền hình. Vì cả ba đều là chiều chính trong cách hiểu của van Dijk, chọn riêng bất kỳ chiều nào cũng thiếu.

Đáp án đúng: "True". Phát biểu này đúng với cách phân biệt quen thuộc: các nhà khoa học xã hội khi nghiên cứu hệ tư tưởng (ideology) thường chú ý tới nội dung tư tưởng của văn bản, tức văn bản cổ vũ niềm tin, giá trị nào, phục vụ lợi ích của ai. Phân tích diễn ngôn (discourse analysis) thì đi vào phần ngôn ngữ, tức hệ tư tưởng được thể hiện bằng từ ngữ, cấu trúc câu, ẩn dụ và cách gọi tên ra sao. Ví dụ cùng một sự kiện, bản tin dùng thể bị động để giấu chủ thể hành động là dấu vết ngôn ngữ mà nhà phân tích diễn ngôn soi vào. Phương án "False" sai vì phát biểu không đảo ngược hai hướng tiếp cận mà mô tả đúng trọng tâm của từng bên: một bên là nội dung tư tưởng, bên kia là nội dung ngôn ngữ và cách biểu đạt tư tưởng.

Đáp án đúng: "All of the above are correct.". Theo Deborah Cameron và Ivan Panovic, discourse analysis (phân tích diễn ngôn) xem xét ngôn ngữ được dùng như thế nào trong bối cảnh thực, và mỗi mô tả được nêu đều đúng. Mô tả "is used in many fields: cultural studies, law, literature, philosophy, media studies" đúng vì phân tích diễn ngôn là cách tiếp cận liên ngành, từ nghiên cứu văn hoá, luật, văn học tới truyền thông và tâm lý học xã hội. Mô tả "focuses attention not only on the content of written material but on the style that writers use" đúng vì nó không chỉ xem văn bản nói gì mà còn xem văn phong, ngôn từ và chiến lược người viết dùng để thuyết phục, chẳng hạn một bài quảng cáo chọn giọng thân mật để tạo lòng tin. Mô tả "focuses on the “how” not the “what." đúng vì trọng tâm là cách nói hơn là nội dung được nói. Vì mỗi mô tả chỉ là một mặt, chọn riêng một cái là chưa đủ, nên lựa chọn bao gồm tất cả mới đúng.

Đáp án đúng: "The way discourse analysts work on texts with both written material and visual images in them.". Multimodal discourse analysis (phân tích diễn ngôn đa phương thức) mở rộng phân tích diễn ngôn ra ngoài chữ viết, xem xét văn bản kết hợp nhiều phương thức như chữ, hình ảnh, màu sắc, bố cục; ví dụ phân tích một tấm áp phích quảng cáo phải đọc cả khẩu hiệu lẫn hình ảnh người mẫu và cách chúng bổ trợ nhau. "An approach that highlights the social, ideological and political dimension of discourse" là định nghĩa của critical discourse analysis (phân tích diễn ngôn phê phán), không phải đa phương thức. Phát biểu "There are considerable differences between the kind of analysis that a social linguist makes" chỉ so sánh nhà ngôn ngữ học xã hội với nhà phân tích diễn ngôn phê phán, không định nghĩa gì về đa phương thức. Phát biểu về "use of language by powerful groups in societies to dominate others" và chiến lược kháng cự của nhóm bị áp bức cũng mô tả phân tích diễn ngôn phê phán, xoay quanh quyền lực chứ không quanh việc kết hợp chữ và hình.

Đáp án đúng: "social, ideological and political". Critical discourse analysis (phân tích diễn ngôn phê phán) xem diễn ngôn không trung lập mà gắn với quyền lực, nên nó làm nổi bật cả ba chiều xã hội, hệ tư tưởng và chính trị của diễn ngôn: ai được nói, lợi ích của ai được bảo vệ, ngôn ngữ duy trì hay thách thức sự thống trị như thế nào; ví dụ phân tích cách báo chí gọi một cuộc tụ tập đông người là bạo loạn hay là phản kháng. "ideological" đúng một phần nhưng thiếu hai chiều xã hội và chính trị nên chưa đủ. "social, ideological and cultural" thay chiều chính trị bằng chiều văn hoá, bỏ mất trọng tâm về quyền lực vốn là cốt lõi của cách tiếp cận phê phán. "semiotics" (ký hiệu học) là một ngành nghiên cứu ký hiệu và ý nghĩa, không phải một chiều của diễn ngôn mà phân tích diễn ngôn phê phán làm nổi bật.