Sự tồn tại và phát triển xã hội có nguồn gốc trực tiếp từ thế giới vật chất. Sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội vì nó cung cấp cho con người những nhu cầu cơ bản như thức ăn, nước uống, chỗ ở, v.v. Sản xuất vật chất cũng tạo ra sự khác biệt về kinh tế, xã hội và chính trị giữa các cá nhân và nhóm người. Nó cũng tạo ra các mối quan hệ xã hội phức tạp và đa dạng, bao gồm quan hệ lao động, quan hệ kinh tế, quan hệ chính trị, v.v. Sản xuất vật chất là động lực chính cho sự phát triển xã hội và là cơ sở để xây dựng các hệ thống xã hội khác nhau.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, mỗi hình thái kinh tế - xã hội được cấu thành từ lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Lực lượng sản xuất bao gồm các yếu tố như công cụ, máy móc, nguyên liệu thô và lao động. Quan hệ sản xuất bao gồm các mối quan hệ giữa các chủ thể trong quá trình sản xuất, chẳng hạn như quan hệ giữa người lao động và người chủ. Khi lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội và kiến trúc thượng tầng, thì hình thái kinh tế - xã hội được hình thành. Kiến trúc thượng tầng bao gồm các hệ thống tư tưởng, chính trị, xã hội và văn hóa của xã hội. Nó phản ánh và ảnh hưởng đến quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất.

Bộ phận nào của tư liệu lao động được coi là tiêu chí phản ánh đặc trưng phát triển của một thời đại kinh tế? Đây là một câu hỏi quan trọng trong lĩnh vực kinh tế học và lịch sử kinh tế. Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần hiểu khái niệm tư liệu lao động và đặc trưng phát triển của một thời đại kinh tế. Tư liệu lao động bao gồm các công cụ, máy móc, thiết bị và các yếu tố khác được sử dụng trong quá trình sản xuất. Đặc trưng phát triển của một thời đại kinh tế được phản ánh qua sự thay đổi và phát triển của tư liệu lao động. Trong đó, quan hệ sản xuất là bộ phận quan trọng nhất của tư liệu lao động, phản ánh mối quan hệ giữa các chủ thể tham gia vào quá trình sản xuất, bao gồm chủ sở hữu tư liệu sản xuất, người lao động và các tổ chức xã hội khác. Quan hệ sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ và hướng phát triển của một thời đại kinh tế.

Trong các yếu tố của lực lượng sản xuất, người lao động được coi là quan trọng nhất. Điều này không có nghĩa là các yếu tố khác như tư liệu sản xuất, đối tượng lao động và máy móc công nghệ hiện đại không quan trọng. Tuy nhiên, người lao động là nguồn lực sống động và sáng tạo, mang lại giá trị và ý nghĩa cho quá trình sản xuất. Họ có khả năng sáng tạo, học hỏi và thích nghi với các tình huống mới, giúp doanh nghiệp duy trì cạnh tranh và phát triển. Ngoài ra, người lao động cũng là người trực tiếp thực hiện công việc và tạo ra sản phẩm, vì vậy họ đóng vai trò quyết định trong quá trình sản xuất.

Tiền đề xuất phát chủ nghĩa duy vật lịch sử là sự tồn tại của con người. Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một trong những khái niệm quan trọng trong triết học Marx-Lenin, nó cho rằng lịch sử của nhân loại được tạo ra bởi con người thông qua các hoạt động sản xuất và đấu tranh. Con người không chỉ là một thực thể trừu tượng, mà còn là một thực thể hiện thực, có khả năng hành động và tạo ra lịch sử. Vì vậy, tiền đề xuất phát chủ nghĩa duy vật lịch sử là con người hiện thực, với khả năng hành động và tạo ra lịch sử.

Theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, những biến đổi từ cơ sở hạ tầng (như công nghệ, phương thức sản xuất) tạo ra nhu cầu khách quan. Để đáp ứng nhu cầu đó, kiến trúc thượng tầng (như hệ thống chính trị, xã hội, văn hóa) phải biến đổi theo. Điều này cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Cơ sở hạ tầng là nền tảng, là cơ sở để kiến trúc thượng tầng phát triển và tồn tại. Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, kiến trúc thượng tầng cũng phải thay đổi để phù hợp với nhu cầu mới.

Trong sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở hạ tầng, yếu tố có tác động lớn nhất là Nhà nước. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và điều chỉnh cơ sở hạ tầng, bao gồm cả việc xây dựng và quản lý các cơ sở hạ tầng như giao thông, năng lượng, nước sạch, và các cơ sở hạ tầng khác. Nhà nước cũng có thể sử dụng các công cụ như chính sách, luật pháp và quy định để điều chỉnh hoạt động của cơ sở hạ tầng và đảm bảo rằng chúng phục vụ lợi ích của xã hội. Ngoài ra, Nhà nước còn có thể cung cấp các nguồn lực tài chính và kỹ thuật để hỗ trợ việc xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng.

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội được xác định bởi quan điểm duy vật lịch sử. Điều này có nghĩa là sự phát triển của xã hội không chỉ phụ thuộc vào quy luật khách quan của tự nhiên mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố xã hội khác. Quan điểm này cho rằng xã hội không phải là một thực thể cố định, mà là một quá trình phát triển liên tục, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như kinh tế, chính trị, văn hóa và lịch sử. Vì vậy, sự phát triển của xã hội không thể được giải thích bằng quy luật khách quan của tự nhiên một cách đơn giản, mà cần phải xem xét cả các yếu tố xã hội khác.

Thông thường, trong kiến trúc thượng tầng các nhà nước tư bản hiện nay, chế độ đa đảng được thực hiện nhưng vẫn duy trì chế độ nhất nguyên chính trị. Điều này có nghĩa là mặc dù có nhiều đảng chính trị tham gia vào quá trình chính trị, nhưng chỉ có một đảng được phép lãnh đạo chính phủ và thực hiện chính sách. Chế độ đa đảng được cho phép các đảng khác tham gia vào quá trình chính trị, nhưng họ không được phép thay đổi hệ thống chính trị hiện có. Chế độ nhất nguyên chính trị được duy trì để đảm bảo sự ổn định và liên tục của chính phủ.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội cùng với các thiết chế chính trị - xã hội tương ứng. Đây là khái niệm được sử dụng để mô tả các hệ thống ý thức xã hội, bao gồm các giá trị, quan niệm, niềm tin và các hình thức biểu hiện của chúng, cũng như các thiết chế chính trị và xã hội mà chúng được thể hiện. Kiến trúc thượng tầng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì các mối quan hệ xã hội, cũng như ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội. Nó bao gồm các yếu tố như luật pháp, giáo dục, nghệ thuật, tôn giáo và các hệ thống ý thức xã hội khác.

Sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất với một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng tạo thành phương thức sản xuất. Phương thức sản xuất là hệ thống quan hệ xã hội và lực lượng sản xuất được hình thành trong quá trình sản xuất hàng hóa và dịch vụ. Nó bao gồm các yếu tố như công nghệ, tổ chức lao động, phân công lao động, sở hữu tài sản và quan hệ giữa các giai cấp xã hội. Phương thức sản xuất là cơ sở kinh tế và xã hội của một xã hội, quyết định sự phát triển và tồn tại của xã hội đó.

Theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, cơ sở hạ tầng được hiểu là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội. Đây là nền tảng vật chất, kinh tế của xã hội, bao gồm các yếu tố như công nghệ, phương tiện sản xuất, hệ thống phân phối và sở hữu tài sản. Cơ sở hạ tầng không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất và phân phối hàng hóa mà còn tác động đến toàn bộ hệ thống xã hội, bao gồm chính trị, văn hóa và xã hội. Quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội sẽ quyết định sự phát triển và thay đổi của xã hội.