Câu hỏi: HCM202 - Chương 6: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người

Đáp án đúng: “Công cuộc xây dựng CNXH”. Hồ Chí Minh đặt nghề dạy học vào đúng vị trí của nó trong sự nghiệp chung: thầy cô đào tạo con người, mà muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa — nên giáo dục chính là góp phần trực tiếp vào công cuộc ấy. “Công cuộc xây dựng xã hội mới” là nhiễu rất gần nhưng nói chung chung, không gọi tên chế độ đang hướng tới. Hai phương án về kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ thì gắn với nhiệm vụ chiến đấu, không phải vai trò lâu dài của người thầy trong chế độ mới.

Đáp án đúng: “Khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ”. Câu hỏi đòi phương án CHÍNH XÁC NHẤT nên phải chọn vế đủ cả hai. Dân trí nâng cao tác động đồng thời lên hai phía: người dân biết chữ, có hiểu biết thì sản xuất tốt hơn, tiếp thu được kỹ thuật — đó là khôi phục kinh tế; đồng thời mới hiểu quyền và nghĩa vụ của mình để thực sự làm chủ — đó là phát triển dân chủ. Chọn riêng một vế là bỏ mất một nửa tác dụng. “Khôi phục văn hóa” thì lấy chính nguyên nhân làm kết quả.

Đáp án đúng: vế kết thúc bằng “thúc đẩy phát triển kinh tế”. Hồ Chí Minh bác bỏ quan niệm phải chờ kinh tế khá lên rồi mới lo văn hoá: văn hoá không đứng ngoài mà ở trong kinh tế và chính trị, và phát triển văn hoá quay lại thúc đẩy chính kinh tế — vì con người có hiểu biết, có đạo đức thì sản xuất mới tốt. Đặt đúng vế “kinh tế” ở cuối mới giữ được quan hệ hai chiều mà câu muốn nói. Thay bằng xã hội, chính trị hay thiết chế pháp luật thì mệnh đề mất đối xứng: mở đầu nói chờ kinh tế, kết lại phải quay về kinh tế.

Đáp án đúng: “Mùa xuân của xã hội”. Hình ảnh này nằm trong mạch so sánh quen thuộc của Hồ Chí Minh: một năm khởi đầu từ mùa xuân, một đời khởi đầu từ tuổi trẻ, nên tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội. Vế so sánh phải là XÃ HỘI thì phép ví mới hoàn chỉnh, vì nó đặt lớp trẻ vào vị trí khởi đầu và sức sống của cả cộng đồng. “Mùa xuân của tuổi trẻ” là nói vòng, tự so sánh với chính mình. “Mùa xuân của Đảng” và “của gia đình” thu hẹp phạm vi, làm mất tầm vóc của hình ảnh.

Đáp án đúng: “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Bộ phẩm chất này đi liền thành một chỉnh thể: cần là siêng năng có kế hoạch, kiệm là không hoang phí, liêm là trong sạch không tham lam, chính là ngay thẳng, và chí công vô tư là đặt việc chung lên trên việc riêng. Chí công vô tư chính là kết quả tất yếu khi đã có bốn đức trước. Hai phương án thay vế cuối bằng “sáng suốt” hay “tự do”: đó là năng lực và quyền, không phải phẩm chất đạo đức, nên phá vỡ cả cấu trúc của bộ chuẩn mực.

Đáp án đúng: “Chỉnh thể”. Hồ Chí Minh nhìn con người như một chỉnh thể thống nhất: có tâm lực và thể lực, có đời sống vật chất và tinh thần, vừa là cá nhân vừa gắn với gia đình, cộng đồng, dân tộc — không tách rời mặt nào. Cách nhìn ấy dẫn tới chủ trương chăm lo con người toàn diện. “Tế bào” là hình ảnh thường dùng cho gia đình trong quan hệ với xã hội. “Xã hội” và “cộng đồng” là những tập hợp bên ngoài con người, không phải cách nhìn về bản thân con người.

Đáp án đúng: “Văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị”. Hồ Chí Minh xác định văn hoá là một mặt của đời sống xã hội, gắn chặt với hai mặt còn lại: văn hoá phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy sản xuất, đồng thời bản thân hoạt động kinh tế và chính trị cũng phải có văn hoá. Ba phương án còn lại đều tách văn hoá ra khỏi kinh tế, chính trị hoặc cả hai — đó chính là quan niệm nghệ thuật vị nghệ thuật mà Người bác bỏ khi nói văn hoá cũng là một mặt trận và văn nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy.

Đáp án đúng: “Ông có một trái tim bao la như vũ trụ và tình yêu trẻ thơ vô bờ bến”. Câu này dựng nên hai hình ảnh song song, mỗi hình ảnh có một từ chỉ mức độ: TRÁI TIM BAO LA như vũ trụ, và tình yêu trẻ thơ VÔ BỜ BẾN. Bỏ chữ “bao la” thì phép so sánh với vũ trụ mất đi điểm tựa, chỉ còn là so sánh về kích thước. Đổi “trái tim” thành “tình cảm” cũng làm hỏng cấu trúc, vì vế sau đã nói về tình yêu rồi — câu sẽ thành lặp ý thay vì bổ sung cho nhau.

Đáp án đúng: “Trung với nước, hiếu với dân”. Đây là phẩm chất bao trùm và quan trọng nhất trong hệ chuẩn mực đạo đức cách mạng, vì nó xác định quan hệ của mỗi người với hai đối tượng lớn nhất là Tổ quốc và nhân dân — mọi phẩm chất khác đều phải phục vụ cho điều này. Hồ Chí Minh còn phát triển nó vượt khuôn khổ cũ: trung không phải với vua mà với nước, hiếu không chỉ với cha mẹ mà với toàn dân. “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” là chuẩn mực tự rèn của mỗi người, đứng sau. “Tận tụy quên mình” và “khiêm tốn, giản dị” là những đức tính cụ thể, không phải cái đức bao trùm.

Đáp án đúng: “Phát huy các yếu tố chính trị, tinh thần”. Câu dẫn hỏi nội dung KHÔNG đúng. Khi bàn về phát huy động lực con người, Hồ Chí Minh nêu hai vế: phát huy sức mạnh đoàn kết của cả cộng đồng dân tộc, và phát huy sức mạnh của cá nhân con người thông qua lợi ích chính đáng, nhu cầu và năng lực của mỗi người. Vế “các yếu tố chính trị, tinh thần” không nằm trong cặp ấy — nó thuộc mạch bàn về động lực của chủ nghĩa xã hội nói chung, nên bị đặt lạc chỗ ở đây. Hai phương án còn lại đều đúng và vì vậy không phải điều đề hỏi.

Đáp án đúng: “Nền tảng và quyết định tính chất của văn hóa”. Hồ Chí Minh xác định chế độ chính trị và nền kinh tế là cái nền mà văn hoá dựng trên đó, và chính chúng quy định TÍNH CHẤT của nền văn hoá — xã hội thế nào thì văn nghệ thế ấy. “Cơ sở và quyết định đến bản chất” nghe gần nhưng đổi “tính chất” thành “bản chất”, làm mất đúng từ khoá. “Cái quyết định đến văn hóa” thì quá trống, bỏ mất vế nền tảng. “Cơ sở phát triển văn hóa” chỉ nói tới điều kiện, không nói tới việc quy định đặc tính.

Đáp án đúng: “Bệnh mẹ”. Hình ảnh bệnh mẹ nói lên quan hệ nguồn gốc: chủ nghĩa cá nhân là cái gốc đẻ ra trăm thứ bệnh khác trong cán bộ, đảng viên — từ tham ô, lãng phí, quan liêu đến kiêu ngạo, kéo bè kéo cánh. Vì là gốc nên phải quét sạch chứ không chỉ chữa ngọn. “Bệnh nguy hiểm” và “bệnh cần loại bỏ” đều đúng về mức độ nhưng không diễn tả được quan hệ sinh ra ấy. “Giặc ngoại xâm” sai hẳn, vì những thói hư này được Người xếp vào loại giặc nội xâm.

Đáp án đúng: “Trong sạch, không tham lam” tiền của, địa vị, danh tiếng. Chữ TRONG SẠCH chỉ phẩm chất bên trong của người liêm, còn KHÔNG THAM LAM chỉ rõ thái độ với ba thứ cám dỗ lớn nhất. Đổi “trong sạch” thành “trong sáng” là chuyển sang nói về tư tưởng, lệch khỏi nghĩa của chữ liêm. Đổi “không tham lam” thành “không ham muốn” hay “không đòi hỏi” thì làm nhẹ đi: không đòi hỏi vẫn có thể ham, còn liêm đòi hỏi phải dứt được lòng tham chứ không chỉ kìm nén nó.

Đáp án đúng: “Có tinh thần quốc tế trong sáng”. Đây là chuẩn mực thứ tư trong bốn chuẩn mực đạo đức cách mạng, bên cạnh trung với nước hiếu với dân; cần kiệm liêm chính chí công vô tư; và thương yêu con người sống có tình nghĩa. Chữ TRONG SÁNG là từ cố định: nó nhấn vào sự vô tư, không vụ lợi, không nước lớn nước nhỏ trong quan hệ quốc tế. “Cao đẹp” mới nói về giá trị, “chân chính” nói về tính đúng đắn — cả hai đều nghe xuôi tai nhưng không phải cách diễn đạt chuẩn của chuẩn mực này.

Đáp án đúng: “Vì lẽ sinh tồn và mục đích của cuộc sống”. Theo nghĩa rộng, văn hoá là toàn bộ những gì loài người sáng tạo ra, và động lực của sự sáng tạo ấy gồm hai mặt: lẽ sinh tồn — phải sống được, và mục đích của cuộc sống — sống để làm gì. “Vì để thỏa mãn những đời sống tinh thần” chỉ nêu một nửa, bỏ mất nhu cầu vật chất. “Vì sự phân tầng chính trị của xã hội” gán cho văn hoá một nguồn gốc chính trị không có trong định nghĩa. “Để nâng cao chất lượng giáo dục” thì nhầm giữa một chức năng cụ thể với nguồn gốc sinh ra văn hoá.

Đáp án đúng: “Việc rửa mặt hàng ngày”. Hình ảnh rửa mặt được Hồ Chí Minh chọn vì nó gợi đúng ba ý: phải làm MỖI NGÀY, phải TỰ làm, và là việc nhỏ nhưng bỏ một hôm là thấy ngay. Tu dưỡng đạo đức cũng vậy — bền bỉ, tự giác, không ai làm thay được. Người còn dùng cùng hình ảnh ấy cho việc tự phê bình và phê bình. Các phương án đánh răng, ăn uống, hít thở tuy cũng là việc hằng ngày nhưng không mang được ý tự mình gột rửa cái chưa sạch, nên không phải cách ví Người dùng.

Đáp án đúng: “lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống”. Định nghĩa văn hoá của Hồ Chí Minh mở đầu bằng đúng cặp lý do này: vừa để TỒN TẠI, vừa để sống có mục đích — cả nhu cầu vật chất lẫn khát vọng tinh thần — nên loài người mới sáng tạo ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, nghệ thuật. “Nhu cầu đời sống và tinh thần” bỏ mất vế sinh tồn. “Mục đích phát triển và sinh tồn” đảo nghĩa, biến mục đích sống thành mục đích phát triển. “Cuộc sống” nói trống thì mất cả hai vế.

Đáp án đúng: “Từ trên trời sa xuống”. Câu dẫn hỏi điều đạo đức cách mạng KHÔNG PHẢI. Hồ Chí Minh dùng đúng hình ảnh này để bác bỏ quan niệm đạo đức là thứ bẩm sinh: nó không phải trên trời sa xuống mà do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố, như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong. Ba phương án còn lại — phẩm chất vốn có, tự nhiên mà có, có sẵn trong tự nhiên — tuy cùng mang ý bẩm sinh nhưng là cách diễn giải lại, không phải hình ảnh nguyên văn mà Người dùng.

Đáp án đúng: “Con người xã hội chủ nghĩa”. Hồ Chí Minh nhấn mạnh muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa — vì chế độ mới do con người làm ra, con người chưa đổi thì thiết chế có mới cũng vận hành theo nếp cũ. Đó là lý do Người đặt việc trồng người thành chiến lược lâu dài. Khoa học - kỹ thuật tiên tiến và kinh tế phát triển là những điều kiện cần, nhưng đến sau và do chính con người tạo ra. Tài nguyên thiên nhiên thì chỉ là tiềm năng sẵn có, không quyết định.

Đáp án đúng: "Giáo dục - đào tạo". Hồ Chí Minh khẳng định vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người, và biện pháp quan trọng bậc nhất của chiến lược trồng người là giáo dục - đào tạo, vì con người mới không tự nhiên mà có. "Thuyết phục - nêu gương" là phương pháp giáo dục đạo đức rất được Người coi trọng, nhưng nó nằm bên trong giáo dục chứ không bao trùm được cả chiến lược. "Cảm hóa - động viên" cũng là cách làm cụ thể, phạm vi hẹp hơn nhiều. "Ép buộc - cưỡng chế" trái hẳn tinh thần Hồ Chí Minh: con người mới phải được bồi dưỡng tự giác, không thể nặn ra bằng cưỡng bức.