Câu hỏi: HCM202 - Chương 6: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người

Đáp án đúng: vế kết thúc bằng “đòi hỏi của sự sinh tồn”. Trong định nghĩa văn hoá theo nghĩa rộng, Hồ Chí Minh quy mọi sáng tạo của loài người về hai cái gốc: nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự SINH TỒN — tức là trước hết phải sống được đã. Chữ sinh tồn vì vậy là từ khoá không thay được. “Sống còn” tuy gần nghĩa nhưng nghiêng về tình thế hiểm nghèo nhất thời, còn sinh tồn là nhu cầu thường trực. “Trường tồn” thì chuyển hẳn sang ý tồn tại lâu dài, xa khỏi nghĩa gốc.

Đáp án đúng: “Chủ nghĩa cá nhân”. Chí công vô tư nghĩa là đặt lợi ích chung lên trên hết, và mặt đối lập trực tiếp của nó chính là chủ nghĩa cá nhân — thứ mà Hồ Chí Minh coi là kẻ thù bên trong, nguồn gốc của mọi thói hư tật xấu trong cán bộ. Người viết hẳn một tác phẩm kêu gọi nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân. “Chủ nghĩa vị kỷ” gần nghĩa nhưng không phải thuật ngữ được dùng trong cặp đối lập này. “Chủ nghĩa tư nhân” và “chủ nghĩa tư bản” thuộc phạm trù kinh tế, không phải phạm trù đạo đức.

Đáp án đúng: “Dùng để chỉ con người cụ thể gắn với hoàn cảnh lịch sử cụ thể”. Hồ Chí Minh không bàn về con người nói chung mà luôn chỉ ra con người trong hoàn cảnh xác định: người dân mất nước, người công nhân, người nông dân, bộ đội, phụ nữ, thiếu nhi — mỗi đối tượng có nhu cầu và cách vận động riêng. Chính vì vậy chính sách của Người mới sát thực tế. Hai phương án nói con người chung chung và con người trừu tượng đều trái với cách tiếp cận ấy. “Một cộng đồng người” thì chuyển sang tập hợp, làm mất tính cụ thể của từng con người.

Đáp án đúng: “tư cách, đạo đức”. Mạch câu rất rõ: không phải cứ nhận mình là cộng sản thì được dân quý, mà dân chỉ quý người có TƯ CÁCH và ĐẠO ĐỨC — tức là phẩm chất bên trong thể hiện ra trong cách sống và cách đối xử. Đây cũng là luận cứ cho quan điểm nêu gương: muốn dân tin thì phải làm cho dân thấy. Hai phương án có chữ “học thức” lạc hướng, vì câu đang đối lập cái danh với cái đức, không bàn tới trình độ. “Uy quyền” thì ngược hẳn: quyền lực không mua được lòng quý mến.

Đáp án đúng: “Luôn nghĩ về nhân dân, xuất phát từ dân mà làm, không phạm pháp luật”. Phương án này gộp đủ ba mặt mà Hồ Chí Minh đòi hỏi khi thực hành đạo đức: động cơ hướng về dân, cách làm xuất phát từ thực tế và nguyện vọng của dân, và giới hạn là khuôn khổ pháp luật. Hai phương án nói về quyền hạn, bổn phận, trách nhiệm mới dừng ở việc làm tròn phận sự hành chính, chưa chạm tới đạo đức. “Luôn luôn làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh” thì nói vòng, lấy chính điều đang cần giải thích làm câu trả lời.

Đáp án đúng: “Bệnh mẹ”. Hồ Chí Minh gọi chủ nghĩa cá nhân là bệnh mẹ vì nó không đứng một mình mà sinh ra hàng loạt bệnh con: tham ô, lãng phí, quan liêu, kiêu ngạo, bè phái, xa dân. Cách gọi ấy giải thích vì sao phải quét sạch tận gốc chứ không chỉ chữa từng biểu hiện. “Bệnh nguy hiểm” và “bệnh cần loại bỏ” chỉ nêu mức độ và yêu cầu xử lý, mất hẳn ý sinh sôi. “Giặc ngoại xâm” thì ngược hướng: Người gọi tham ô, lãng phí, quan liêu là giặc NỘI xâm, nguy hiểm chính vì nó ở bên trong.

Đáp án đúng: “Phải xây dựng một nền văn hóa dân tộc, khoa học và đại chúng”. Câu hỏi nhắm vào TÍNH CHẤT, tức những đặc tính làm nên bản sắc của nền văn hoá mới, và ba đặc tính ấy là dân tộc, khoa học, đại chúng. Phương án nâng cao trình độ văn hoá của nhân dân là nhiệm vụ phải làm. Phương án văn hoá cũng là một mặt trận nói về vị trí của văn hoá. “Xây dựng chính trị: dân quyền” thuộc một nội dung khác hẳn — đó là nói về xây dựng chế độ chính trị, không phải tính chất của văn hoá.

Đáp án đúng: “Trong giai đoạn thuộc địa, giải phóng chính trị - xã hội là trước hết, mở đường để giải phóng văn hoá”. Hồ Chí Minh lập luận rằng dưới ách thống trị thực dân, văn hoá dân tộc bị kìm hãm và nô dịch; phải giành được độc lập về chính trị thì văn hoá mới có điều kiện phát triển — xã hội thế nào thì văn nghệ thế ấy. Ba phương án còn lại thay vế cuối thành giải phóng nhân loại, giải phóng dân tộc hay giải phóng các dân tộc anh em. Những mục tiêu ấy đều có trong tư tưởng của Người nhưng nằm ở mạch khác; riêng “giải phóng dân tộc” còn trùng lặp với chính vế đầu của câu.

Đáp án đúng: “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Câu nói yêu cầu điền trọn bộ phẩm chất, vì thực hành đạo đức cách mạng trước hết là thực hành đủ cả năm đức ấy chứ không phải từng mảnh. “Chí công vô tư” và “cần kiệm liêm chính” mỗi phương án chỉ nêu một phần của chính bộ ấy, nên thiếu. “Trung với nước, hiếu với dân” tuy cũng là chuẩn mực đạo đức cách mạng nhưng thuộc nhóm khác — nói về quan hệ với Tổ quốc và nhân dân, không phải nhóm phẩm chất tự rèn của mỗi người.

Đáp án đúng: “Văn hóa là nền tảng tư tưởng cho chính trị”. Hồ Chí Minh đặt văn hoá và chính trị trong quan hệ hai chiều: chính trị giải phóng mở đường cho văn hoá phát triển, đồng thời văn hoá soi đường cho quốc dân đi, cung cấp nền tảng tư tưởng và định hướng giá trị cho hoạt động chính trị. Hai phương án nói văn hoá tách biệt hoặc không ảnh hưởng tới chính trị đều phủ nhận quan hệ ấy. Phương án nói chính trị quyết định mọi hoạt động văn hoá thì tuyệt đối hoá một chiều, biến văn hoá thành cái bóng thụ động — đúng điều Người bác bỏ.

Đáp án đúng: “Phải xây dựng một nền văn hóa dân tộc, khoa học và đại chúng”. Ba đặc tính dân tộc - khoa học - đại chúng chính là TÍNH CHẤT của nền văn hoá mới: giữ được cốt cách dân tộc, dựa trên cơ sở khoa học và tiến bộ, phục vụ đông đảo nhân dân chứ không riêng một tầng lớp. “Phải nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân” là một nhiệm vụ. “Văn hóa cũng là một mặt trận” nói về vị trí, vai trò của văn hoá trong cuộc đấu tranh chung. “Xây dựng đức tin vững chắc” thì không thuộc phạm trù tính chất của nền văn hoá.

Đáp án đúng: “Chủ nghĩa cá nhân”. Hồ Chí Minh định nghĩa chủ nghĩa cá nhân đúng bằng những biểu hiện này: việc gì cũng nghĩ đến lợi ích riêng, không lo mình đã làm được gì cho dân mà chỉ so bì đãi ngộ, thấy công lao mình mà quên công lao người khác. Người gọi đó là bệnh mẹ, đẻ ra tham ô, lãng phí, quan liêu, kiêu ngạo. “Chủ nghĩa vị kỷ” gần nghĩa nhưng là thuật ngữ chung, không phải tên gọi Người dùng. “Chủ nghĩa tư bản” là một chế độ kinh tế - xã hội. “Phong cách tiểu tư sản” nói về lề lối làm việc, không phải lối sống ích kỷ.

Đáp án đúng: “Kiến trúc thượng tầng”. Văn hoá là đời sống tinh thần của xã hội, tức thuộc về ý thức xã hội, nên nằm ở kiến trúc thượng tầng — được hình thành trên nền kinh tế và đến lượt nó tác động trở lại nền kinh tế ấy. “Cơ sở hạ tầng” là toàn bộ quan hệ sản xuất, tức phần vật chất làm nền. “Phương thức sản xuất” và “lực lượng sản xuất” đều thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất, không phải đời sống tinh thần. Xác định đúng vị trí này mới hiểu được vì sao Người nói phải xây dựng kinh tế để có điều kiện phát triển văn hoá.

Đáp án đúng: “lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống”. Đây là mệnh đề mở đầu định nghĩa văn hoá của Hồ Chí Minh, và nó chứa hai vế không thể thiếu: lẽ sinh tồn nói về nhu cầu sống còn, mục đích của cuộc sống nói về khát vọng vươn tới cái tốt đẹp. Chính vì con người vừa phải sống vừa muốn sống cho ra sống nên mới sinh ra toàn bộ kho tàng văn hoá. Ba phương án còn lại đều đánh rơi một vế hoặc cả hai: “nhu cầu đời sống và tinh thần” mất vế sinh tồn, “mục đích phát triển và sinh tồn” đổi nghĩa vế thứ hai, còn “cuộc sống” thì quá trống.

Đáp án đúng: “Đạo đức cách mạng”. Nguyên văn khẳng định người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới hoàn thành được nhiệm vụ vẻ vang — chữ NỀN TẢNG cho thấy đây là cái gốc, có nó rồi mới nói tới những thứ khác. “Trí tuệ” thuộc mặt tài: Hồ Chí Minh đòi hỏi cả đức lẫn tài nhưng luôn đặt đức làm gốc. “Phương pháp cách mạng” là cách làm, “ý chí cách mạng” là quyết tâm — cả hai đều cần, nhưng thiếu đạo đức thì càng có phương pháp và ý chí lại càng dễ đi chệch hướng.

Đáp án đúng: “Chuộng hình thức”. Khi nói về thanh niên, Hồ Chí Minh luôn khen trước rồi nhắc sau: ưu điểm là hăng hái, giàu nhiệt tình, dám nghĩ dám làm; còn khuyết điểm là ham chuộng hình thức, thích phô trương bề ngoài mà thiếu bền bỉ, thiếu chiều sâu. Lời nhắc ấy đi liền yêu cầu rèn luyện thiết thực, tránh làm cho có. Ba phương án còn lại — chuộng tự do, chuộng lợi, chuộng hưởng thụ — là những thói xấu nói chung, không phải nhược điểm Người chỉ ra ở lớp trẻ.

Đáp án đúng: “Ba”. Văn hoá có ba chức năng chủ yếu: bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp; mở rộng hiểu biết, nâng cao dân trí; và bồi dưỡng những phẩm chất, phong cách, lối sống tốt đẹp, lành mạnh, hướng con người tới chân - thiện - mỹ. Ba chức năng ấy đi theo một mạch: từ định hướng tư tưởng, đến trang bị hiểu biết, rồi kết tinh thành nhân cách. Các con số hai, bốn, năm đều không khớp với cấu trúc này.

Đáp án đúng: “Đạo đức là gốc của người cách mạng”. Hồ Chí Minh ví đạo đức như gốc của cây, ngọn nguồn của sông suối: người cách mạng phải có đạo đức làm nền tảng mới hoàn thành được nhiệm vụ vẻ vang, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân. Mệnh đề gắn riêng với NGƯỜI CÁCH MẠNG vì họ gánh trách nhiệm trước dân. “Người xã hội” và “người công chúng” là những cụm từ không có nghĩa xác định. “Người lãnh đạo” thu hẹp vào một nhóm, trong khi yêu cầu này đặt ra với mọi người làm cách mạng.

Đáp án đúng: “Bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp và phong cách lành mạnh cho con người”. Trong ba chức năng của văn hoá — bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp, nâng cao dân trí, bồi dưỡng phẩm chất và phong cách lành mạnh — chức năng thứ ba luôn hướng vào CON NGƯỜI, bởi phẩm chất và phong cách là thuộc tính của từng cá nhân, hình thành qua tu dưỡng của mỗi người. Thay bằng “xã hội”, “nhân dân” hay “quần chúng” là chuyển sang các tập hợp, mà tập hợp thì không tự có phẩm chất hay phong cách.

Đáp án đúng: “Dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”. Vế này chỉ đúng hậu quả cụ thể và nặng nhất: mất đạo đức thì mất lòng tin của dân, mà mất lòng tin thì không còn khả năng lãnh đạo — tài năng lúc ấy thành vô dụng, thậm chí nguy hiểm. Ba phương án còn lại đều là những cách nói mạnh nhưng chung chung: “bỏ đi”, “không đáng dùng”, “không xứng đáng là người cách mạng” mới dừng ở việc đánh giá con người, không chỉ ra được vì sao thiếu đạo đức lại làm hỏng chính công việc lãnh đạo.