Hoạt động sản xuất vật chất cơ sở hình thành nên quan hệ kinh tế - vật chất giữa người với người. Quan hệ kinh tế - vật chất giữa người với người là mối quan hệ phức tạp, bao gồm cả quan hệ kinh tế và quan hệ vật chất. Quan hệ kinh tế thể hiện qua việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ, lao động, tiền tệ, trong khi quan hệ vật chất thể hiện qua việc sử dụng và khai thác tài nguyên, lao động, công nghệ. Quan hệ kinh tế - vật chất giữa người với người là cơ sở để hình thành các quan hệ xã hội khác, như quan hệ chính trị, quan hệ văn hóa, quan hệ xã hội.

Cơ cấu kinh tế xã hội được hiểu là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong sự vận động hiện thực của chúng. Quan hệ sản xuất bao gồm các yếu tố như sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức lao động, phân phối sản phẩm, v.v. Nó là cơ sở để hiểu được sự vận động và phát triển của xã hội. Trong đó, cơ sở hạ tầng là một phần quan trọng của cơ cấu kinh tế xã hội, bao gồm các yếu tố như công nghệ, phương tiện sản xuất, v.v. nhưng không phải là toàn bộ.

Cơ sở hạ tầng được hiểu là tổng hợp các quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở vật chất - kỹ thuật của xã hội. Điều này có nghĩa là cơ sở hạ tầng bao gồm tất cả các yếu tố vật chất và kỹ thuật cần thiết để duy trì và phát triển sản xuất, kinh doanh và đời sống của xã hội. Quan điểm này được dựa trên lý thuyết của Karl Marx và Friedrich Engels về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và trên cơ sở hạ tầng trong quá trình sản xuất và phát triển xã hội.

Trong tiếng Việt, người có tri thức, năng lực, trình độ, kinh nghiệm và kỹ năng lao động thường được gọi là lao động trí thức. Lao động trí thức là những người có trình độ chuyên môn cao, có khả năng thực hiện công việc phức tạp và đòi hỏi sự sáng tạo, tư duy logic. Họ thường có trình độ đại học hoặc cao hơn và có kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực chuyên môn. Lao động trí thức đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, xã hội và khoa học công nghệ của đất nước. Họ thường được trả lương cao hơn so với lao động phổ thông và có nhiều cơ hội thăng tiến trong sự nghiệp.

Sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng tạo thành phương thức sản xuất. Phương thức sản xuất là hệ thống quan hệ xã hội và lực lượng sản xuất được hình thành trong quá trình sản xuất và phân phối hàng hóa, dịch vụ. Nó bao gồm cả cơ sở hạ tầng (lực lượng sản xuất) và kiến trúc thượng tầng (quan hệ sản xuất). Phương thức sản xuất là cơ sở kinh tế - xã hội của một xã hội, quyết định sự phát triển và tồn tại của xã hội đó.

Theo quan điểm của C. Mác và Ph. Ăngghen, để tồn tại và phát triển, con người cần phải thực hiện hoạt động sản xuất. Sản xuất là quá trình biến đổi các nguồn lực tự nhiên và xã hội thành các sản phẩm có giá trị. Điều này bao gồm cả việc khai thác, chế biến và phân phối các sản phẩm. Sản xuất không chỉ đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người mà còn tạo ra sự đa dạng và phong phú trong cuộc sống. Theo C. Mác và Ph. Ăngghen, sản xuất là hoạt động cơ bản của xã hội loài người, là động lực để con người tiến bộ và phát triển.

Sự tồn tại và phát triển của xã hội phụ thuộc vào cơ sở sản xuất vật chất. Sản xuất vật chất là quá trình tạo ra các sản phẩm vật chất để đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người như ăn, mặc, ở, đi lại, v.v. Quá trình sản xuất vật chất tạo ra hàng hóa và dịch vụ, từ đó hình thành nên nền kinh tế xã hội. Sản xuất vật chất không chỉ cung cấp cho nhu cầu hiện tại mà còn tạo ra cơ sở cho sự phát triển lâu dài của xã hội. Nó tạo ra nguồn lực để đầu tư vào công nghệ, giáo dục, y tế và các lĩnh vực khác, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Vì vậy, sản xuất vật chất là cơ sở quan trọng của sự tồn tại và phát triển của xã hội.

Theo C.Mắc, các nền kinh tế căn bản phân biệt với nhau bởi phương thức sản xuất ra của cải vật chất. Phương thức sản xuất là cách thức mà xã hội sử dụng các nguồn lực để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ. Nó bao gồm các yếu tố như công nghệ, tổ chức lao động, phân phối tài nguyên và phân phối sản phẩm. Các nền kinh tế căn bản khác nhau về phương thức sản xuất, dẫn đến sự khác biệt trong cách thức sản xuất và phân phối của cải vật chất. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường của mỗi nền kinh tế.

Theo triết học Mác, hình thái kinh tế - xã hội cuối cùng là xã hội mà trong đó không còn tồn tại sự phân chia giai cấp, mọi người đều có quyền sở hữu và kiểm soát các nguồn lực, và xã hội được tổ chức dựa trên nguyên tắc công bằng và bình đẳng. Trong đó, mọi người đều có cơ hội phát triển và đóng góp vào xã hội một cách bình đẳng. Xã hội chủ nghĩa được coi là hình thái kinh tế - xã hội cuối cùng vì nó hướng tới việc loại bỏ sự bất công và phân biệt xã hội, và xây dựng một xã hội mà mọi người đều có thể sống một cuộc sống tốt đẹp và hạnh phúc.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, kiến trúc thượng tầng của xã hội có giai cấp được hình thành và phát triển dựa trên cơ sở hạ tầng. Trong đó, yếu tố cơ bản nhất và có tác động trực tiếp, mạnh mẽ nhất đến cơ sở hạ tầng là tổ chức nhà nước. Tổ chức nhà nước là cơ quan quản lý và điều hành xã hội, chịu trách nhiệm thực hiện các chính sách và quyết định của giai cấp thống trị. Nó có khả năng tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa, từ đó hình thành và phát triển kiến trúc thượng tầng của xã hội.

Theo quan điểm của triết học Mác - Lênin, sự thay đổi quan hệ sản xuất phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Lực lượng sản xuất bao gồm các yếu tố như công cụ sản xuất, kỹ thuật sản xuất và trình độ phân công lao động xã hội. Khi lực lượng sản xuất phát triển, sẽ tạo ra sự thay đổi trong quan hệ sản xuất. Ví dụ, khi công nghệ sản xuất trở nên tiên tiến hơn, sẽ tạo ra sự thay đổi trong cách thức sản xuất và phân phối hàng hóa. Điều này sẽ dẫn đến sự thay đổi trong quan hệ giữa các chủ thể tham gia vào quá trình sản xuất, như giữa người lao động và người chủ. Quan hệ sản xuất mới sẽ được hình thành dựa trên trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một trong những quy luật cơ bản của lý luận Mác - Lênin. Cơ sở hạ tầng được hiểu là hệ thống sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội, trong khi kiến trúc thượng tầng bao gồm các hệ thống chính trị, xã hội, văn hóa và ý thức hệ. Quy luật này cho rằng cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng có mối quan hệ biện chứng, tức là chúng tác động qua lại lẫn nhau và ảnh hưởng đến sự phát triển của nhau. Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, kiến trúc thượng tầng cũng sẽ thay đổi theo. Ngược lại, kiến trúc thượng tầng cũng có thể ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng. Quy luật này giúp chúng ta hiểu được mối quan hệ phức tạp giữa các lĩnh vực khác nhau trong xã hội và cách chúng tác động đến nhau.