Câu hỏi: Chương 6: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất được coi là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử thế giới. Nó khởi phát từ nước Anh vào cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Sự phát triển của công nghiệp ở Anh đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong nền kinh tế, xã hội và công nghệ. Các nhà máy và thiết bị máy móc đã được xây dựng để sản xuất hàng hóa trên quy mô lớn, tạo ra sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng. Ngoài ra, Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất cũng đã dẫn đến sự hình thành của các thành phố công nghiệp, nơi mà người lao động đã tập trung để làm việc trong các nhà máy.

Xây dựng nền kinh tế tự chủ là mục tiêu quan trọng của Đảng. Để đạt được mục tiêu này, chúng ta phải làm chủ công nghệ và chủ động, tích cực hội nhập, đa dạng hóa thị trường, nâng cao khả năng thích ứng với nền kinh tế. Điều này được thể hiện rõ trong văn kiện của Đảng. Cụ thể, nội dung trên được trích trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2021 - 2030. Chiến lược này đặt mục tiêu xây dựng nền kinh tế tự chủ, độc lập, tự cường và hội nhập quốc tế. Để đạt được mục tiêu này, chúng ta phải thực hiện các biện pháp cụ thể như làm chủ công nghệ, đa dạng hóa thị trường, nâng cao khả năng thích ứng với nền kinh tế. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực và quyết tâm của toàn bộ hệ thống chính trị và nhân dân.

Công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp. Trên thế giới, có nhiều mô hình công nghiệp hóa tiêu biểu. Mỗi mô hình đều có đặc điểm và quá trình phát triển riêng. Có thể kể đến ba mô hình công nghiệp hóa tiêu biểu: mô hình Đức, mô hình Nhật Bản và mô hình Hàn Quốc. Mô hình Đức dựa trên công nghiệp nặng, với sự phát triển mạnh mẽ của ngành luyện kim và sản xuất ô tô. Mô hình Nhật Bản dựa trên công nghiệp nhẹ, với sự phát triển mạnh mẽ của ngành sản xuất điện tử và ô tô. Mô hình Hàn Quốc dựa trên công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ, với sự phát triển mạnh mẽ của ngành sản xuất điện tử và ô tô. Mỗi mô hình đều có những thành công và thách thức riêng, nhưng đều đã trở thành những nền kinh tế công nghiệp hóa thành công trên thế giới.

Sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu có nhiều nguyên nhân phức tạp, nhưng một trong những yếu tố quan trọng là cơ chế kế hoạch hóa tập trung mệnh lệnh. Cơ chế này đã dẫn đến sự thiếu linh hoạt và không hiệu quả trong nền kinh tế. Khi một quốc gia áp dụng cơ chế kế hoạch hóa tập trung, chính phủ sẽ quyết định tất cả các quyết định kinh tế, từ sản xuất đến phân phối hàng hóa. Điều này đã dẫn đến sự thiếu cạnh tranh và động lực trong nền kinh tế, khiến cho các quốc gia không thể thích nghi với sự thay đổi nhanh chóng của thị trường thế giới.

Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển của xã hội loài người. Nội dung cơ bản của Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là sự chuyển đổi từ lao động thủ công sang lao động sử dụng máy móc. Điều này có nghĩa là các công cụ và thiết bị thủ công truyền thống đã được thay thế bằng các máy móc và thiết bị công nghiệp hiện đại. Sự chuyển đổi này đã mang lại nhiều lợi ích, bao gồm tăng năng suất lao động, giảm thời gian sản xuất và tăng cường khả năng sản xuất hàng loạt. Ngoài ra, Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất cũng đã dẫn đến sự hình thành của các ngành công nghiệp mới và sự phát triển của các thành phố công nghiệp.

Cơ cấu kinh tế là tổng thể quan hệ hữu cơ, phụ thuộc và quy định lẫn nhau về quy mô và trình độ của các cơ cấu kinh tế khác nhau. Để hiểu rõ hơn về cơ cấu kinh tế, chúng ta cần xem xét các cơ cấu kinh tế chính. Cơ cấu ngành kinh tế đề cập đến sự phân bố của các ngành kinh tế khác nhau trong nền kinh tế. Cơ cấu vùng kinh tế liên quan đến sự phân bố của các ngành kinh tế và các hoạt động kinh tế khác nhau trên các vùng địa lý khác nhau. Cơ cấu thành phần kinh tế đề cập đến sự phân bố của các thành phần kinh tế khác nhau, bao gồm tư nhân, nhà nước và cộng đồng. Tất cả các cơ cấu kinh tế này đều phụ thuộc và quy định lẫn nhau về quy mô và trình độ, tạo thành tổng thể quan hệ hữu cơ của cơ cấu kinh tế.

Hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều lợi ích tích cực cho một quốc gia. Tuy nhiên, trong số các lựa chọn trên, nội dung không phải là tác động tích cực của hội nhập kinh tế quốc tế là "Hội nhập kinh tế quốc tế làm gia tăng sự cạnh tranh". Sự cạnh tranh là một phần tự nhiên của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, nhưng nó không phải là tác động tích cực. Thay vào đó, nó là một trong những thách thức mà các quốc gia phải đối mặt khi tham gia vào thị trường toàn cầu. Các tác động tích cực khác như tạo điều kiện mở rộng thị trường, tiếp thu khoa học công nghệ, vốn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nước, tạo cơ hội để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy hội nhập các lĩnh vực văn hóa, chính trị, củng cố an ninh - quốc phòng.

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ mang lại nhiều thay đổi lớn lao cho các nước đang phát triển. Một trong những lợi thế truyền thống của họ sẽ bị mất đi đó là tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ. Với sự phát triển của công nghệ và tự động hóa, các nước đang phát triển sẽ không còn có thể tận dụng được lợi thế này. Các công ty đa quốc gia sẽ không còn phụ thuộc vào lao động giá rẻ ở các nước đang phát triển mà sẽ chuyển sang các quốc gia có trình độ công nghệ và lao động chất lượng cao hơn. Điều này sẽ tạo ra một thách thức lớn cho các nước đang phát triển trong việc cạnh tranh về kinh tế và phát triển.

Khi nghiên cứu về Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, C.Mác đã khái quát tính quy luật của cách mạng công nghiệp qua ba giai đoạn. Theo đó, giai đoạn đầu tiên là Hiệp tác giản đơn, nơi mà các công nhân thực hiện các công việc đơn giản và thủ công. Tiếp theo là giai đoạn Công trường thủ công, nơi mà các công nhân sử dụng các công cụ và máy móc để sản xuất hàng hóa. Cuối cùng là giai đoạn Đại công nghiệp, nơi mà các máy móc và thiết bị được sử dụng rộng rãi để sản xuất hàng hóa với quy mô lớn. Mỗi giai đoạn này đều có những đặc điểm và tính chất riêng biệt, và C.Mác đã sử dụng chúng để khái quát tính quy luật của cách mạng công nghiệp lần thứ nhất.

Theo giáo trình, lý do khách quan để Việt Nam phải thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá là do công nghiệp hoá là quy luật phổ biến của sự phát triển mà mọi quốc gia đều phải trải qua. Điều này có nghĩa là quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá không chỉ là mục tiêu của Việt Nam, mà còn là một quá trình tất yếu trong sự phát triển của các quốc gia trên thế giới. Ngoài ra, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội phải thực hiện thông qua công nghiệp hoá - hiện đại hoá. Điều này có nghĩa là quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá không chỉ giúp Việt Nam phát triển kinh tế, mà còn giúp xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội.

Đáp án đúng: "Coi trọng phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, xem đây là nền tảng và động lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa". Rút ngắn được là nhờ đi tắt về tri thức: tiếp thu thành tựu khoa học công nghệ của nhân loại và nâng chất lượng nguồn nhân lực, chứ không phải bỏ qua các bước đi khách quan. "Phát triển kinh tế và công nghiệp phải có sự nhảy vọt và không cần thực hiện tuần tự" hiểu sai chữ rút ngắn thành duy ý chí; rút ngắn vẫn phải tôn trọng quy luật, chỉ là đi nhanh hơn nhờ lợi thế của nước đi sau. "Phát triển kinh tế tri thức được dời lại trong giai đoạn sau" trái hẳn yêu cầu gắn công nghiệp hoá với kinh tế tri thức ngay từ đầu. "Ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ." là chủ trương của một giai đoạn trước, không phải điều kiện để rút ngắn.

Đáp án đúng: "Phát triển kinh tế tri thức". Nước ta công nghiệp hoá trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nên không thể lặp lại con đường tuần tự của các nước đi trước; phải gắn công nghiệp hoá, hiện đại hoá với phát triển kinh tế tri thức để rút ngắn khoảng cách. "Phát triển công nghiệp nhẹ" và "Phát triển công nghiệp nặng làm trọng tâm" đều là cách đặt vấn đề theo cơ cấu ngành của mô hình công nghiệp hoá cổ điển và kiểu Liên Xô, không phải yếu tố đặc trưng của giai đoạn hiện nay. "Phát triển nông nghiệp truyền thống" đi ngược hướng hiện đại hoá; nông nghiệp vẫn quan trọng nhưng phải theo hướng công nghệ cao.

Đáp án đúng: "Từ 20 - 30 năm". Nhật Bản và các nước công nghiệp hoá mới đi theo con đường rút ngắn: vừa tiếp thu công nghệ từ bên ngoài, vừa đẩy mạnh xuất khẩu, nhờ đó hoàn thành công nghiệp hoá trong khoảng hai tới ba thập niên. "Từ 60 - 80 năm" là khoảng thời gian của mô hình công nghiệp hoá cổ điển ở Anh và các nước Tây Âu, đi tuần tự từ công nghiệp nhẹ sang công nghiệp nặng. "Từ 40 - 50 năm" không ứng với mô hình nào trong cách phân loại này. "Từ 5 - 10 năm" là quá ngắn cho bất kỳ quá trình công nghiệp hoá nào trong lịch sử.

Đáp án đúng: "Tại Đức năm 2011". Khái niệm này xuất hiện lần đầu tại Đức năm 2011, trong chương trình công nghiệp của chính phủ Đức nhằm nâng cấp nền sản xuất bằng số hoá và kết nối. "Tại Mỹ năm 2011" và "Tại Pháp năm 2011" đúng năm nhưng sai nơi khởi nguồn. "Tại Anh năm 2012" sai cả nơi lẫn năm; Anh là nơi khởi phát cách mạng công nghiệp LẦN THỨ NHẤT từ thế kỷ XVIII.

Đáp án đúng: "Thúc đẩy các quan hệ sản xuất mới ra đời". Câu hỏi tìm phương án SAI. Cách mạng công nghiệp thúc đẩy HOÀN THIỆN quan hệ sản xuất hiện có chứ không tự nó làm ra đời quan hệ sản xuất mới; quan hệ sản xuất mới chỉ ra đời thông qua cách mạng xã hội, khi mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất cũ được giải quyết. "Thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất" là vai trò trực tiếp và rõ nhất: công cụ, công nghệ và trình độ người lao động đều được nâng lên. "Thúc đẩy hoàn thiện quan hệ sản xuất" cũng là một vai trò đúng, vì sản xuất đổi thì quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối buộc phải điều chỉnh theo. "Thúc đẩy đổi mới phương thức quản trị phát triển" đúng nốt, thể hiện ở cách nhà nước và doanh nghiệp quản trị dựa trên công nghệ số.

Đáp án đúng: "Giao thông vận tải và thông tin liên lạc". Cách mạng công nghiệp lần thứ hai cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX gắn với điện và động cơ đốt trong, tạo bước nhảy vọt trong giao thông vận tải — ô tô, máy bay, tàu thuỷ chạy động cơ — và trong thông tin liên lạc với điện tín, điện thoại, vô tuyến điện. "Trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn" cùng "Internet vạn vật (IoT) và in 3D" đều là đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cách đó hơn một thế kỷ. "Cơ giới hóa ngành dệt bằng máy hơi nước" thuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất.

Đáp án đúng: "Là nền kinh tế trong đó sản sinh, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định nhất đối với phát triển kinh tế". Điểm mấu chốt của định nghĩa là TRI THỨC giữ vai trò quyết định nhất, thể hiện qua cả ba khâu sản sinh, phổ cập và sử dụng. "Là nền kinh tế tập trung vào việc khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên và sử dụng lực lượng lao động cơ bắp giữ vai trò chủ đạo trong tăng trưởng" mô tả nền kinh tế dựa vào tài nguyên và sức người — trái ngược hẳn. "Là nền kinh tế tập trung quy hoạch vào các ngành công nghiệp nặng quy mô lớn và duy trì các phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống" là mô hình công nghiệp hoá kiểu cũ. "Là nền kinh tế trong đó việc áp dụng máy móc, cải tiến khoa học kỹ thuật vào quy trình sản xuất giữ vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế" mới dừng ở mức ỨNG DỤNG kỹ thuật vào sản xuất, đúng với nền kinh tế công nghiệp chứ chưa phải kinh tế tri thức, nơi bản thân tri thức là nguồn lực và sản phẩm chính.

Đáp án đúng: "Liên kết giữa thế giới thực và thế giới ảo dựa trên AI, IoT, big data". Đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ tư là sự hợp nhất giữa thế giới thực và thế giới ảo thông qua hệ thống thực - ảo, trên nền trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và dữ liệu lớn. "Sử dụng năng lượng nước và hơi nước trong sản xuất" là đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. "Sử dụng năng lượng điện và động cơ điện trong sản xuất" là đặc trưng của lần thứ hai. "Cơ giới hoá ngành dệt may bằng máy hơi nước" cũng thuộc lần thứ nhất, là ngành khởi đầu ở nước Anh.

Đáp án đúng: "Sử dụng năng lượng điện và động cơ điện, để tạo ra dây chuyền sản xuất có tính chuyên môn hóa cao". Cách mạng công nghiệp lần thứ hai gắn với điện khí hoá, động cơ đốt trong, luyện thép và tổ chức sản xuất theo dây chuyền, đưa nền sản xuất cơ khí sang sản xuất hàng loạt với trình độ chuyên môn hoá cao. "Sử dụng năng lượng điện và máy hơi nước để cơ khí hóa sản xuất" trộn lẫn hai cuộc cách mạng và vẫn dừng ở cơ khí hoá, không nêu được dây chuyền chuyên môn hoá. "Sử dụng năng lượng hơi nước, để cơ khí hóa sản xuất" là đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. "Sử dụng công nghệ thông tin và máy tính để tự động hóa sản xuất" là đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ ba.

Đáp án đúng: "Từ nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX". Giáo trình xác định cách mạng công nghiệp lần thứ hai diễn ra từ nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, tức khoảng năm 1870 đến năm 1914, kết thúc khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ. "Từ nửa đầu thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XIX" rơi vào giai đoạn cuối của cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, khi hơi nước còn giữ vai trò chủ đạo. "Từ nửa đầu thế kỷ XX đế nửa cuối thế kỷ XX" lệch hẳn về sau, trùng với thời kỳ hình thành cách mạng công nghiệp lần thứ ba dựa trên điện tử và tin học. "Từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa cuối thế kỷ XX" kéo dài quá mức, gộp cả cách mạng công nghiệp lần thứ ba vào lần thứ hai.